يا چيزى كه بر آن برگردد . بالجمله ، تفصيل در اين باب و بيان برهانى آن از وظيفه خارج است ، ليكن گاهى قلم طغيان كند و بر خلاف مقصود جريان يابد . در بيان وجه حصر قلوب بعضى گفته‌اند كه وجه حصر قلوب در اين چهار آنست كه قلوب يا به ايمان متصف هستند ، يا نه . بنابر اوّل ، يا متصف‌اند به ايمان به جميع آنچه پيغمبر آورده ؛ يا به بعضى دون بعضى . اوّلى قلب مؤمن است ؛ و دومى قلبى است كه در آن ايمان و نفاق است . و بنابر دوم ، يا در ظاهر تصريح به ايمان مىكند ، يا نه . اوّلى قلب منافق است ؛ دوّمىقلب مشرك « 1 » . و اين با حديث شريف درست نيايد . يعنى ، گاهى حقيقتاً مؤمن شود به جميع ما جاء به النبى - صلّى اللَّه عليه و آله - و گاهى نفاق كند . و اگر كسى ناچار بخواهد ، بهتر آن است كه چنين گويد كه قلب يا داراى ايمان است به جميع ما جاء به النبى - صلّى اللَّه عليه و آله - يا نه . بنابر دوم ، يا اظهار ايمان كند ، يا نه . بنابر اوّل ، يا ايمان در آن مستقر است ؛ يا گاهى ايمان آورد ، گاهى رجوع كند ، و در اين حال نيز اظهار ايمان نمايد . و از ذيل اين حديث معلوم شود كه توبهء كسانى كه از ايمان به كفر و نفاق رجوع كنند گرچه مكرر هم رجوع كنند قبول شود . و در حديث ديگرى كه در كافى شريف است حضرت باقر - سلام اللَّه عليه - قلوب را به سه قلب تقسيم فرموده : قلب منكوس كه در آن خيرى نيست ؛ و آن قلب كافر است . و قلبى كه در آن نكتهء سوداء است ، و شرّ و خير در آن جنگ كنند تا كدام غالب آيد . و قلب مفتوح كه در آن چراغ‌هاى روشن است كه تا روز قيامت انوار آن خاموش نگردد ، و آن قلب مؤمن است « 2 » . و اين منافات با آن حديث شريف ندارد ، زيرا كه قسم اوّل در اين

--> ( 1 ) - ر . ك : مرآة العقول ، ج 11 ، ص 257 - 258 . ( 2 ) - الكافي ، ج 2 ، ص 423 ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « باب في ظُلمة قلب المنافق » ، حديث 3 .